Уус Алданнааҕы нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин кэлим киинин (сал. И.И. Сергеев) стационарнай отделениетын үлэһиттэрэ сааскы уһун өрөбүллэргэ сөп түбэһиннэрэн, кыраайы үөрэтэр бырайыак иһинэн ытык Таатта улууһугар аатырар-сураҕырар Чөркөөххө кулун тутар 28 күнүгэр 18 оҕону илдьэ бара сырыттылар.
Бу оҕолор бэйэлэрин омуктарын олорон ааспыт олохторун историятын быыһын саатар кыратык да буоллар сэгэтэн билсэр сыаллаах ыраах айаннарын үс тэрилтэ кыттыһан тэрийбиттэрэ олус хайҕаллаах. Ол курдук улуус үөрэҕин салалтата (сал. С.М. Литвинцев) элбэх оҕону илдьэ барарга улахан автобуһу уларсан уонна улуустааҕы Ис дьыала отдела (нач. Д.В. Скрябин) айан куттала суох буоларыгар сүбэлээн-амалаан, арыаллыыр сотруднигы анаан бу кэлим киин оҕо туһугар үтүө үлэтин өйөөн үөртүлэр. Саамай хамсаппыт күүһүнэн тэрилтэҕэ өрүү көмөлөһөр көхтөөх попечитель Айна Неустроева буолар. Кини өйүнэн-санаатынан да, үбүнэн да өйөбүлэ тугунан да кэмнэммэт буоллаҕа. Онон киниэхэ махтал мааныта буолуохтун!
Оҕолор 4 улуус (Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Таатта) сирин-уотун устун сымнаҕас айаннаах Михаил Пестерев автобуһугар 6 чаас айаннаабыттарын билбэккэ да хааллылар. Ол туһугар иитээччилэр Дьулустан Заболоцкай, Вероника Новгородова, медик Наталья Гуляевауонна ПДН инспектора Петр Степанов бары болҕомтолорун ууран кыһалла сатаатылар.
Күн ортотугар тиийбит делегацияны П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннас түмэлин үлэһиттэрэ үөрэ-көтө истиҥ мичээрдээх, итии чэйдээх көрүстүлэр. Түмэл үлэһитэ Светлана Халгаева икки этээһинэн кэритэн улуу суруйааччыбыт олоҕун оҕо эрдэҕиттэн саҕалаан сиһилии наһаа астыктык сырдатта. Оҕолор П.А. Ойуунускай биһиги улууспутугар 1936 сыллаахха Чараҥҥа буолбут ыһыахха кыттыыны ылбытын туһунан билэллэрин чиҥэтэн истэн сэргээтилэр, онно тыл эппит трибуната турарын көрөннөр үөрдүлэр уонна биир дойдулаахтара В.В. Никифоров-Күлүмнүүр аата ааттаммытыгар сэргэхсийэ түстүлэр.
Ордук сэргээбиттэринэн ол ыһыахха анаан тигиллибит Чараҥ олохтооҕо Аким Тролуков хос сиэнэ Вария Решетникова бэлэхтээбит этэрбэһэ буолла. Манна өссө сөрүө өрүүтүнэн дьарыктанааччылар бааллар эбит. Оҕолор маннык дьарыгы хаһан көрбүттэрэ баарай, ол да иһин кинилэр үлэлэрин чочумча көрөн турдулар. Эбэлэр барахсаттар сыа-сым курдук тутан, кичэллээхтик өрөн таһаараллара кэрэкэтин эриэхсит!
Түмүккэ аныгы кэм хоһугар киирэн туран Светлана Степановна оҕолорго туһаайан: «Эһиги бу музей маннык көстүүтүн көрбүт бүтэһик көрөөччүлэр буолаҕыт, муус устартан улахан өрөмүөҥҥэ сабыллабыт… Музейбыт аныгы технологиянан уларыйыахтаах, онон олох атын буолуоҕа…» – диэтэ. Онон оҕолор улуу суруйааччыга анаммыт улахан түмэл билиҥҥи хайдах баарынан көстүүтүн уу харахтарынан көрөр, эт кулгаахтарынан истэр дьолго тиксибиттэринэн түмэл үлэһиттэригэр махтал мааны тыллара ананнылар, хардарыта баҕа санаалар этилиннилэр.
Салгыы Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон тэрийбит Чөркөөхтөөҕү политсыылка түмэлигэр экскурсия саҕаланар… Билэрбит курдук политсыылынайдар саха норуота хараҕа аһылларыгар, үөрэхтээх буоларыгар, үүнэн-сайдан тахсарыгар киллэрбит кылааттара сүдү. Ол туһунан араас сирдэртэн көһөрүллэн аҕалыллыбыт 20 тутуу саҥата суох кэпсииллэрэ үгүс. Ону ситэрэн түмэл үлэһитэ Сардана Аввакумова киэҥник хабан сүрдээх үчүгэйдик билиһиннэрдэ, түмэл тайаан сытар киэҥ иэнин устун кэритиннэрдэ.
Оҕолор маһынан оҥоһуллубут бөдөҥ миэлиҥсэни, ампаар ааныгар ыйанан турар ыт баһа саҕа уп-улахан күлүүһү, кыракый булчут үүтээнин, Аал Луук маһы о.д.а. сэҥээрдилэр, куолакаллары тыаһатан көрөн астыннылар. Саамай кэрэхсээбиттэрэ соторутааҕыта күөх экраҥҥа көстөн саха дьонун кутун туппут «Уот Дьулустаан» киинэ бу түмэл дьиэтигэр-уотугар уһуллубута буолла. Бары кэриэтэ: «Ээ, бу Ылдьаана сыппыт ороно, Сүөкүлэлээх олорбут балаҕаннара… Онтон бу… Онтон бу», – дии-дии үөрдүлэр-көттүлэр. Онон Аҥар Харах, Ылдьаана, Сүөкүлэ, Ырыачай, Ньукуу, Хобороос, олоҥхоһут, балыксыт диэн тыллар үрүт-үрдүгэр хатыланнылар. Кинилэр хаампыт сирдэринэн хааман, олорбут олох мастарыгар олорон, чахчы даҕаны, астыннылар, ис сүрэхтэн Сардана Васильевнаҕа махтаннылар.
Дириҥ историялаах икки түмэл үлэһиттэрэ кэпсээбит кэрэ кэпсээннэрэ, көрдөрбүт күндү көстүүлэрэ хас биирдии оҕо өйүгэр-санаатыгар хаалан, хараҕар хатанан, сүрэҕэр уйаланан олоҕун тухары сырыттар ханнык, киһи буолан үүнүүтүгэр көмөлөстөр ханнык…
Светлана Бурцева, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ